Three things the Welsh manifestos do and don’t tell us about home decarbonisation
www.nesta.org.uk/blog/three-things-welsh-manifestos-home-decarbonisation/
www.nesta.org.uk/blog/three-things-welsh-manifestos-home-decarbonisation/
Mae costau byw a biliau ynni yn parhau i fod yn flaenllaw ym meddyliau pleidleiswyr Cymru. Yn ôl pôl diweddar YouGov mae 51% yn credu y dylai costau byw fod yn flaenoriaeth uchel i Lywodraeth newydd Cymru. Mae bron 5% o wariant aelwydydd yn mynd ar drydan, nwy a phetrol ac mae pris cynyddol tanwydd hefyd yn gwthio costau hanfodion a gwasanaethau dyddiol i fyny.
Mae gwaith Nesta yn canolbwyntio ar leihau allyriadau cartrefi ledled y Deyrnas Unedig 30% erbyn 2030. Gyda thua 75% o allyriadau cartrefi yn dod o wresogi cartrefi a dŵr poeth, mae cyflymu'r newid i wres glân yn ganolog i'n nod.
Wrth i Gymru agosáu at etholiadau’r Senedd ym mis Mai, gallai dewisiadau gwleidyddol a wneir yn Llywodraeth nesaf Cymru lunio cyflymder, cost a thegwch y symud i ffwrdd o systemau gwresogi tanwydd ffosil i wres glân am flynyddoedd i ddod. Wrth edrych yn ofalus ar y maniffestos, mae yna rywfaint o dir cyffredin. Mae pob plaid eisiau gweld diogelwch ynni domestig a biliau fforddiadwy, yn enwedig ar gyfer aelwydydd incwm is. Fodd bynnag, mae gwahaniaeth - sylweddol weithiau - yn y ffordd y maent yn bwriadu cyflawni hyn.
Fe wnaeth argyfwng ynni 2022 gynyddu pris tanwydd ac ynni cartrefi yn sylweddol ledled Prydain ac mae'n annhebygol y bydd y sefyllfa'n gwella yn fuan. Fel y mae Andrew Sissons o Nesta yn nodi, nid yw prisiau tanwyddau ffosil ar fin peidio â bod yn anwadal. Er bod gan y Deyrnas Unedig ei chronfeydd olew a nwy ei hun, mae'r hyn sy'n weddill yn gynyddol anodd ei echdynnu a bydd prisiau'n dal i gael eu pennu gan y farchnad fyd-eang. Gallai cynhyrchu domestig ddod â refeniw treth y gellid ei ddefnyddio i ariannu cymorthdaliadau aelwydydd, er nad yw o fewn gallu Llywodraeth Cymru i benderfynu ar hynny.
Mae cartrefi wedi'u pweru â thrydan yn rhoi cynnig gwahanol: er y gall y costau ymlaen llaw fod yn sylweddol, mae cartrefi wedi'u pweru â thrydan fel arfer yn rhatach i'w rhedeg ac yn llai agored i brisiau nwy anwadal. Gallai ffocws ar drydaneiddio gyflymu'r defnydd o ynni adnewyddadwy a gwres glân yn ehangach. Mae Plaid Cymru, y Blaid Werdd, Llafur Cymru a Democratiaid Rhyddfrydol Cymru i gyd yn cefnogi ehangu ynni adnewyddadwy. Fodd bynnag, byddai angen iddyn nhw weithio gyda llywodraeth y Deyrnas Unedig i ostwng cost uned trydan yn gyflymach, ochr yn ochr â galluogi uwchraddio'r grid yng Nghymru mewn ffordd sy'n gweithio i gymunedau Cymru. Nid tasg fach yw hon, wrth i'r ddadl barhau ynghylch y cyfaddawdau rhwng effaith weledol, costau hirdymor, a chyflymder gosod seilwaith grid hanfodol yng Nghymru.
Er bod pob plaid yn blaenoriaethu tlodi tanwydd, maent yn amrywio'n sylweddol wrth drafod gwresogi cartrefi. Yn Nesta, rydym wedi bod yn galw am gefnogaeth ariannol barhaus i ddatgarboneiddio cartrefi ar raddfa fawr, i'w gyflwyno ar lefel y gymdogaeth i roi eglurder i ddefnyddwyr a'r gadwyn gyflenwi fel ei gilydd. Mae cymorth cyfredol i aelwydydd ar gael drwy Nyth ar gyfer cartrefi incwm is a benthyciadau ôl-osod di-log Cartrefi Gwyrdd Cymru. Mae ein profiad o brofi mwy o gynllunio gwresogi cymdogaethau gyda chyngor dinas yn dangos gwerth ychwanegol gwirioneddol ac rydym yn credu y gallai gweithio ochr yn ochr â Banc Datblygu Cymru ddatgloi cyllid gwres glân sy'n cyd-fynd â chynlluniau ar yr adeg y mae eu hangen.
Mae'r Blaid Werdd yn cynnig defnyddio canlyniadau Barnett (y ganran a ddyrannwyd o wariant llywodraeth y Deyrnas Unedig sy'n cael ei hanfon yn uniongyrchol i'r Senedd) a ddisgwylir o gyllid Cynllun Cartrefi Cynnes llywodraeth y Deyrnas Unedig i adeiladu ar y cynlluniau presennol a gyflwynwyd gan Lafur, ond byddent yn cynyddu rhaglenni ôl-osod cartrefi ac yn archwilio atebion arloesol ar gyfer rhwydweithiau gwres. Mae Plaid Cymru yn addo rhaglen ôl-osod genedlaethol fesul ardal ar draws daliadaethau gyda Democratiaid Rhyddfrydol Cymru hefyd yn ymrwymo i raglen frys ddeng mlynedd. Rydym yn croesawu'r addewid hwn o gefnogaeth ariannol barhaus gydag atebion arloesol ardal benodol yn cael eu cynnig.
Mae pleidiau’r Ceidwadwyr Cymreig a Reform UK ill dwy yn fframio eu cynigion o amgylch tlodi tanwydd. Mewn gwirionedd, mae Reform UK yn addo cael gwared ar dargedau sero net yn gyfan gwbl, gan ddiddymu Deddf yr Amgylchedd 2016 o bosibl. Byddai gwneud hyn yn gofyn am Ddeddf newydd gan y Senedd, gan olygu o leiaf 49 o bleidleisiau mewn siambr Senedd newydd ei hehangu. Mae Reform UK yn cynnig lleihau cefnogaeth i rwydweithiau gwres a gwres diwydiannol carbon isel a dileu cyllid ar gyfer pympiau gwres. Ar hyn o bryd, mae mwyafrif y cyllid ar gyfer pympiau gwres ffynhonnell aer a datblygu rhwydweithiau gwres yn dod gan lywodraeth y Deyrnas Unedig, gan gynnwys £7,500 mewn grantiau aelwydydd y Cynllun Uwchraddio Boeleri (BUS) (disgwylir tan o leiaf 2028), ac felly byddai angen i'r cynnig hwn dynnu Cymru allan o'r trefniadau ariannu hyn.
Er bod torri cymorthdaliadau yn cynnig ateb cyflym o ran lleihau gwariant y llywodraeth, mae'n debygol y byddai mynd ar drywydd y budd tymor byr hwn yn arwain at gostau uwch yn y tymor hir. Mae dadansoddiad Nesta yn dangos y gallai'r cyfuniad cywir o dechnolegau gwyrdd arbed £1,000 y flwyddyn i ddeiliaid tai. Fel gyda phaneli solar domestig a gwynt alltraeth mae gan gymorthdaliadau'r Deyrnas Unedig hanes cryf o ostwng costau technoleg werdd ymlaen llaw.
Mae ymchwil a gynhaliwyd gan y Ganolfan Ymchwil Economeg a Busnes (CEBR) ar ran Llywodraeth Cymru yn gynharach eleni yn amlygu diffyg sylweddol yn nifer y gweithwyr medrus y bydd eu hangen arnom yng Nghymru i gyflawni mesurau ôl-osod i gyrraedd y nodau sero net presennol. Mae hyn yn trosi fel cyfle economaidd sylweddol i Gymru a fydd, os caiff ei wneud yn iawn, yn sicrhau budd sylweddol i economi Cymru.
Mae cynllunio'r gweithlu yn thema gyffredin ar draws y maniffestos. Mae hyn yn newyddion da gan y bydd cyflwyno trydaneiddio a gwres glân ar raddfa a allai leihau effaith argyfyngau ynni y dyfodol ar Gymru yn galw am weithlu ag sylweddol o sgiliau, yn enwedig trydanwyr, plymwyr, dylunwyr systemau a gosodwyr gwres glân. Ond bydd hyn yn gofyn am dwf cyflym mewn masnachwyr unigol a busnesau bach a chanolig ar draws y sector os ydym am gadw'r budd economaidd yn lleol.
Mae Llafur Cymru yn addo 100,000 o brentisiaethau ar gyfer pob oed dros dymor nesaf y Senedd, wedi'u targedu at sectorau fel adeiladu ac ynni adnewyddadwy. Mae Reform UK hefyd yn pwysleisio lle addysg alwedigaethol ochr yn ochr â llwybrau academaidd mewn ysgolion uwchradd, gan gyfeirio'n benodol at lwybrau technegol o ansawdd uchel mewn meysydd fel sgiliau digidol a gweithgynhyrchu uwch, ynghyd â phartneriaethau â chyflogwyr. Gyda disgwyl cyflwyno Tystysgrifau Galwedigaethol Addysg Uwchradd (VCSEs) yn 2027 yng Nghymru, mae'n bosibl cynyddu'r opsiynau galwedigaethol sydd ar gael o fewn tymor y Senedd.
Byddai Plaid Cymru yn edrych i gyflymu llwybrau sgiliau perthnasol – gan gynnwys drwy brentisiaethau – i dyfu’r gweithlu, a sicrhau bod mwy o wasanaethau’n cael eu darparu gan fusnesau Cymru. Byddai hyn yn cael ei yrru gan Asiantaeth Datblygu Genedlaethol arfaethedig, ac rydym yn credu bod potensial ar gyfer gosod gwres glân fel maes blaenoriaeth. Byddai'r Blaid Werdd yn buddsoddi mewn hyfforddiant a phrentisiaethau i adeiladu gweithlu cenedlaethol ar gyfer ôl-osod.
Roedd nifer y prentisiaethau a ddechreuwyd yn 2024/25 yng Nghymru ar eu hisaf ers i'r ystadegau hyn ddechrau yn 2012. Mae data o Medr, y Comisiwn Addysg Drydyddol ac Ymchwil, yn dangos bod prentisiaethau adeiladu wedi gostwng 48% rhwng 2023/24 a 2024/25. Mae hyn yn awgrymu bod angen nodi cyllid i gynnal prentisiaethau, ond gallai fod mwy iddo na hynny. Mae ein papur diweddar yn nodi'r heriau y mae'r sector pympiau gwres wedi'u hwynebu.
Mae'r maniffestos yn datgelu etholiad Senedd lle mae bwriad ar ddatgarboneiddio cartrefi yn destun dadl wirioneddol. Ar rai materion, mae'r pleidiau'n fras yn cyd-fynd; ar faterion eraill, ni allai'r dewisiadau sydd ar gael fod yn fwy gwahanol.
Yn Nesta, ein cenhadaeth yw lleihau allyriadau cartrefi 30% erbyn 2030. Mae data'n dangos bod tua 75% o allyriadau cartrefi yn dod o sut rydym yn cynhesu ein cartrefi a'n dŵr poeth. Ein nod yw sicrhau y gall cynifer o gartrefi â phosibl, cyn gynted â phosibl, gynhesu eu cartrefi yn gynaliadwy, yn fforddiadwy ac yn hawdd gyda thechnoleg gwres glân.
I ddysgu mwy am ein cenhadaeth dyfodol cynaliadwy yng Nghymru, cysylltwch â [email protected].
Cost of living and energy bills remain front of mind among Welsh voters. According to a recent YouGov poll, 51% believe the cost of living should be a top priority for the new Welsh Government. Almost 5% of household spending goes on electricity, gas and petrol and the rising price of fuel is also pushing up the costs of daily essentials and services.
Nesta’s work focuses on reducing household emissions across the UK by 30% by 2030. With around 75% of household emissions coming from home heating and hot water, accelerating the transition to clean heat is central to our goal.
As Wales heads towards the Senedd elections in May, political choices made in the next Welsh Government could shape the pace, cost and fairness of the transition away from fossil fuel heating systems to clean heat for years to come. Looking closely at the manifestos, there is some common ground. All parties want to see domestic energy security and affordable bills, particularly for lower-income households. However, they differ - sometimes sharply - in how they propose to achieve this.
The 2022 energy crisis significantly drove up the price of household fuel and energy across Britain and the situation seems unlikely to improve any time soon. As Nesta’s Andrew Sissons sets out, fossil fuels are not about to stop being volatile. While the UK has its own oil and gas reserves, what remains is increasingly difficult to extract and prices will still be set by the global market. Domestic production could bring tax revenues which could be used to fund household subsidies, although not within the gift of the Welsh Government to decide.
Electrified homes offer a different proposition: while the upfront costs can be significant, electrified homes are typically cheaper to run and less exposed to volatile gas prices. A focus on electrification could accelerate the deployment of renewable energy and clean heat more broadly. Plaid Cymru, the Green Party, Welsh Labour and Welsh Liberal Democrats all support expanding renewables. However, they would need to work with the UK government to bring down the unit cost of electricity more quickly, alongside enabling grid upgrades in Wales in a way that works for Welsh communities. This is no small task, as debate continues about the trade offs between visual impact, long-term costs, and pace of deploying essential grid infrastructure in Wales.
While all parties prioritise fuel poverty, they differ significantly on home heating. At Nesta, we have been calling for continued financial support to decarbonise homes at scale, deployed at neighbourhood level to provide clarity to consumers and supply chain alike. Current support to households is available through Nest for lower-income homes and Green Homes Wales’ zero-interest retrofit loans. Our experience in testing more neighbourhood heat planning with a city council shows real added value and we believe working alongside the Development Bank Wales could unlock clean heat finance that fits with schemes at the time they’re needed.
The Green Party proposes using the Barnett consequentials (the allocated percentage of UK government spending that is delivered directly to the Senedd) that are expected from the UK government’s Warm Homes Plan funding to build on the existing schemes introduced by Labour, but would scale up home retrofit programmes and explore innovative solutions for heat networks. Plaid Cymru pledges an area-based national retrofit programme across tenures with Welsh Liberal Democrats also committing to an emergency ten-year programme. We welcome this pledge of continued financial support with innovative area-based solutions being put forward.
Both Welsh Conservative and Reform UK frame their offers around fuel poverty. In fact, Reform UK pledges to scrap net zero goals entirely, potentially repealing the Environment Act 2016. Doing this would need a new Act of the Senedd, needing at least 49 votes in a newly expanded Senedd chamber. Reform UK proposes to scale back support for low-carbon industrial heat and heat networks and scrapping funding for heat pumps. Currently, the majority of funding for air source heat pumps and heat network development comes from the UK government, including £7,500 in Boiler Upgrade Scheme (BUS) household grants (expected to at least 2028), and so this proposal would need to remove Wales from these funding arrangements.
While cutting subsidies offers a quick fix in terms of reduced government spending, pursuing this short-term benefit would likely result in higher costs in the long term. Nesta's analysis shows that the right combination of green technologies could save householders £1,000 per year. As with domestic solar panels and offshore wind, UK subsidies have a strong track record in bringing down up-front costs of green tech.
Research undertaken by the Centre for Economics and Business Research (CEBR) on behalf of the Welsh Government earlier this year highlights a significant shortfall in the number of skilled workers we will need in Wales to install retrofit measures to meet current net zero trajectories. This translates as a significant economic opportunity for Wales which, if done right, will lock in substantial benefit to the Welsh economy.
Workforce planning is a common theme across the manifestos. This is good news as electrification and clean heat on a scale that could cushion Wales from the impact of future energy crises is going to need a workforce across a significant range of skills, not least electricians, plumbers, system designers and clean heat installers. But this will require rapid growth in sole traders and SMEs across the sector if we are to keep economic benefit local.
Welsh Labour pledges 100,000 all-age apprenticeships over the next Senedd term, targeted at sectors such as construction and renewable energy. Reform UK also emphasise the place of vocational education alongside academic routes in secondary schools, particularly referencing high-quality technical pathways in areas such as digital skills and advanced manufacturing, plus employer partnerships. With the introduction of Vocational Certificates of Secondary Education (VCSEs) expected in 2027 in Wales, increasing the vocational options available is plausible to achieve within the Senedd term.
Plaid Cymru would look to accelerate relevant skills pathways – including through apprenticeships – to grow the workforce, and ensure that more services are delivered by Welsh businesses. This would be driven by a proposed National Development Agency, and we believe there is potential for clean heat installation as a priority area. The Green Party would invest in training and apprenticeships to build a national retrofit workforce.
Apprenticeship starts in 2024/25 in Wales were at the lowest since these statistics began in 2012. Data from Medr, the Commission for Tertiary Education and Research, shows that construction apprenticeships dropped 48% from 2023/24 to 2024/25. This suggests a need to identify funding to sustain apprenticeships, but there could be more to it than that. Our recent paper identifies challenges the heat pump sector has faced.
The manifestos reveal a Senedd election where the direction of travel on home decarbonisation is genuinely contested. On some issues, the parties are broadly aligned; on others, the choices on offer could not be more different.
At Nesta, our mission is to reduce household emissions 30% by 2030. Data shows that around 75% of household emissions come from the way we heat our homes and hot water. Our goal is to ensure that as many homes as possible, as quickly as possible, can heat their homes sustainably, affordably and easily with clean heat technology.
To learn more about our sustainable future mission in Wales, contact [email protected].
