We read the Welsh election manifestos - here's what they're missing on obesity
www.nesta.org.uk/blog/we-read-the-welsh-election-manifestos-heres-what-theyre-missing-on-obesity/
www.nesta.org.uk/blog/we-read-the-welsh-election-manifestos-heres-what-theyre-missing-on-obesity/
Ar hyn o bryd, mwy nag 1 o bob 3 oedolyn yng Nghymru yn byw gyda gordewdra. Nid yn unig mae gordewdra yn cynyddu risgiau iechyd i bobl - o glefyd cardiofasgwlaidd, i ddiabetes math 2 - ond mae'n peri heriau i'n system iechyd a'n heconomi. Gan adeiladu ar Ymchwil Nesta gyda Frontier Economics, rydym yn amcangyfrif y gallai gordewdra gostio tua £6 biliwn y flwyddyn i Gymru erbyn 2030. Mae hyn yn gofyn am ymateb brys ac eangfrydig.
Y newyddion da yw y gallwn ni wneud rhywbeth am ordewdra. Nid yn unig ar gyfer y genhedlaeth nesaf, ond tua miliwn o bobl yng Nghymru sy'n byw gyda gordewdra heddiw. Mae glasbrint Nesta ar gyfer haneru gordewdra yn dangos bod y cyfuniad cywir o bolisïau, wedi'i gyflwyno ar gyflymder, yn gallu ei haneru.
Fe wnaethon ni ddadansoddi maniffestos 2026 i weld pa bleidiau a gyflwynodd gynllun ar gyfer yr argyfwng gordewdra, a pha rai wnaeth hepgor hynny.
Ychydig o faniffestos sy'n enwi'r broblem - a llai fyth sy'n bodloni maint yr her
Cydnabod problem yw'r cam cyntaf tuag at ei datrys, ond mae'r maniffestos yn datgelu rhaniad: mae'r Blaid Werdd, Plaid Cymru, a Reform UK yn sôn am ordewdra'n uniongyrchol, gyda'r Democratiaid Rhyddfrydol, y Ceidwadwyr Cymreig, a Llafur Cymru yn canolbwyntio'n ehangach ar fwyta'n iach heb wneud y cysylltiad hwnnw.
Mae Nesta yn croesawu’r gydnabyddiaeth o ordewdra fel blaenoriaeth maniffesto; ond byddai targed ar gyfer lleihau gordewdra yn gam nesaf ystyrlon. Byddai targed clir yn canolbwyntio gweithgaredd ar bolisïau effaith uchel. Heb un, mae pleidiau mewn perygl o dueddu at bolisïau sy'n ymddangos yn gryf ond sydd heb yr effaith a'r raddfa sydd eu hangen i newid pethau er gwell.
Er enghraifft, mae nod Llafur Cymru i gynyddu gwariant bwyd y sector cyhoeddus lleol 50% yn fuddugoliaeth i economi a chynaladwyedd Cymru, ond heb ffocws clir ar faeth mae'n annhebygol y bydd ganddo effaith ystyrlon ar ordewdra. Nid yw cyfnewid bar siocled am far siocled Cymreig yn gwneud dim i wella iechyd. Er mwyn mynd i'r afael â gordewdra, rhaid i gaffael orfodi safonau sy'n seiliedig ar iechyd, nid rhai daearyddol yn unig. Yn ogystal, er y gallai hyn chwarae rhan o fewn pecyn polisi ehangach, nid yw arlwyo cyhoeddus yn unig yn cyrraedd digon o bobl i sbarduno newid ar draws y boblogaeth. Ar y llaw arall, mae ffocws y Blaid Werdd ar reoleiddio'r amgylchedd bwyd - y ffordd y caiff bwyd ei farchnata, ei hyrwyddo a'i werthu i ni - yn pwyntio i'r cyfeiriad cywir, ond mae'n brin o fanylion angenrheidiol. Gallai rheoleiddio o'r fath fod ar ffurf targedau bwyd gorfodol ar gyfer archfarchnadoedd; Mae dadansoddiad Nesta yn dangos mai dyma'r opsiwn mwyaf effeithiol a chost-effeithiol sydd ar gael, a gallai arwain at ostyngiad o ~20% yn nifer yr achosion o ordewdra.
Er bod Llafur Cymru a Reform UK yn angori atal gordewdra o fewn meysydd polisi iechyd presennol, mae'r Gwyrddion yn ei gysylltu â strategaeth canser, ac mae'r Ceidwadwyr Cymreig yn rhoi cyfrifoldeb ar ysgolion. Mae Plaid Cymru yn cynnig datrysiad newydd: drwy gynnig Gweinidog Iechyd y Cyhoedd penodedig, gyda'r dasg o roi gordewdra fel mater blaenoriaeth. Fodd bynnag, er mwyn i'r rôl hon sbarduno newid go iawn, rhaid iddi ddod gyda sedd ar y bwrdd uchaf, mandad trawsadrannol a tharged clir ar gyfer lleihau gordewdra.
Pa bolisïau sy'n cael eu cynnig, neu sy'n absennol o'r maniffestos?
Bwyd ysgol
Mae Plaid Cymru, Llafur Cymru a’r Blaid Werdd yn addo gwella prydau ysgol, gan gynnwys mwy o gynnyrch Cymreig mewn rhai achosion, cyflwyno archwiliadau a hyrwyddo rhagoriaeth mewn arlwyo. Mae hwn yn faes teilwng i ganolbwyntio arno, gan fod bwyd ysgol yn 17% o brydau bwyd a byrbrydau a gaiff eu bwyta gan blant ysgol gynradd ac mae tystiolaeth yn awgrymu bod ciniawau ysgol yn iachach na chiniawau pecyn bwyd. Ond er bod targed caffael Plaid Cymru o 25% i Gymru yn sbardun economaidd i'w groesawu, ni ddylai prynu'n lleol achosi oedi i agenda iechyd. Os yw cadwyni cyflenwi lleol presennol yn rhwystr, mae cyflwyno fesul cam yn hanfodol i sicrhau nad yw nodau economaidd yn dod ar draul iechyd plant.
Addysg bwyd
Mae Plaid Cymru, y Blaid Werdd a'r Ceidwadwyr Cymreig i gyd yn cynnig ehangu addysg bwyd a maeth yng nghwricwlwm yr ysgol. Mae ein dadansoddiad yn awgrymu y byddai'r ffocws hwn yn golygu cost uchel i'r llywodraeth, gydag effaith isel iawn ar ordewdra. Felly, byddem yn awgrymu dull mwy targedig, gan ganolbwyntio ar ysgolion sy'n tanberfformio ar y Maes Dysgu a Phrofiad Iechyd a Llesiant.
Strategaethau bwyd cenedlaethol
Mae sawl plaid yn cynnig ailwampio system fwyd Cymru. Mae Plaid Cymru a'r Democratiaid Rhyddfrydol yn addo Strategaeth Fwyd Genedlaethol sy'n canolbwyntio ar gydbwyso iechyd y cyhoedd â diogelwch bwyd a brandio lleol, gyda Reform UK yn cynnig cynllun 10 mlynedd deddfedig sy'n canolbwyntio ar wydnwch cenedlaethol a chynhyrchu domestig. Gan fabwysiadu dull statudol, mae'r Blaid Werdd yn cynnig Bil Bwyd Da Cymru a Strategaeth Garddwriaeth arbenigol i hybu cynhyrchu ffrwythau a llysiau. Er bod eu prif gymhellion yn wahanol, maen nhw'n rhannu nod cyffredin: cynllun canolog, hirdymor ar gyfer sut mae Cymru’n bwydo ei hun.
Mae strategaeth system fwyd yn bwysig, ond ni ddylai gymryd lle camau brys, wedi'u ffocysu i fynd i'r afael â gordewdra. Mae llawer o'r cynigion hyn yn strategaethau tymor canolig i hirdymor, sy'n gofyn am newidiadau sylfaenol yn y ffordd y mae pobl yn siopa ac yn bwyta. Rhaid i Lywodraeth nesaf Cymru egluro'n gynnar sut mae unrhyw strategaeth yn cysylltu â gordewdra. Mae Good Food Nation Act yr Alban yn gosod cynsail defnyddiol, gan glymu systemau bwyd yn benodol â tharged statudol ar gyfer lleihau gordewdra ymhlith plant erbyn 2030. Ar hyn o bryd, nid yw maniffestos Cymru yn gwneud y cysylltiad hwn.
Yr hepgoriadau amlwg: archfarchnadoedd a GLP-1
Mae gweld rhai o faniffestos 2026 yn cydnabod gordewdra fel blaenoriaeth yn newid i'w groesawu. Fodd bynnag, dau lifer hollbwysig ar gyfer newid ar lefel y boblogaeth, a nodwyd yng Nglasbrint Nesta ar gyfer haneru gordewdra, yn amlwg yn absennol.
Yn gyntaf, er gwaethaf y ffaith eu bod yn cyfrif am dros 80% o'n calorïau, nid oes sôn am archfarchnadoedd. Mae modelu Nesta yn awgrymu y gallai gosod targedau iechyd gorfodol i ddod â'r sector yn unol â'r manwerthwyr iachaf leihau nifer y bobl sy'n ordew tua 20%. Mae'r polisi, a fabwysiadwyd gan lywodraeth y Deyrnas Unedig yn ei Gynllun Iechyd 10 Mlynedd ar gyfer Lloegr, yn unigryw o gost-effeithiol. Mae'n rhoi'r hyblygrwydd i fanwerthwyr arloesi trwy brisio neu ailfformiwleiddio heb gostio bron dim i Lywodraeth Cymru. Dengys ymchwil gan More in Common ar gyfer Nesta fod 70% o bobl yng Nghymru yn cefnogi targedau i gynyddu gwerthu bwyd mwy iach. Dylai llywodraeth nesaf Cymru fabwysiadu'r polisi hwn, gan alw ar San Steffan i arwain camau gweithredu ar unwaith ledled y Deyrnas Unedig ar archfarchnadoedd. O ystyried y rôl ganolog y mae archfarchnadoedd yn ei chwarae wrth lunio deietau, gallai hyn achosi newid gwirioneddol wrth atal gordewdra yng Nghymru.
Yr ail hepgoriad yw cynllun clir i gyflymu a chydraddoli mynediad at feddyginiaethau colli pwysau (GLP-1s). Er bod atal yn hanfodol er mwyn sicrhau nad yw mwy o bobl yn datblygu gordewdra, mae'r meddyginiaethau hyn yn opsiwn trawsnewidiol i'r miliwn o bobl yng Nghymru sydd eisoes yn byw gyda gordewdra. Heb fynediad ehangach i GIG Cymru, bydd y nifer sy'n derbyn y feddyginiaeth yn parhau i fod y rhai sy'n gallu fforddio presgripsiynau preifat, gan beryglu anghydraddoldebau iechyd ehangach.
Mae cost a hyfywedd cynyddu mynediad at feddyginiaethau colli pwysau yn cael ei lunio nid yn unig gan gost meddyginiaethau, ond gan y gefnogaeth glinigol sy'n gysylltiedig â nhw. Felly, dylai Llywodraeth nesaf Cymru archwilio modelau cyflwyno cost is, graddadwy sy'n ehangu mynediad yn gyflymach i'r rhai a fyddai'n elwa fwyaf, gan gynnwys rolau mwy i feddygon teulu a fferyllwyr cymunedol, monitro digidol, a chymorth cyn ac ar ôl cymesur yn seiliedig ar angen clinigol.
Cost diffyg gweithredu
Mae Cymru mewn cyfnod hollbwysig. Gallai dull beiddgar, sy'n seiliedig ar dystiolaeth - gan gyfuno gweithredu ar y cyfranwyr mwyaf at ein dietau (archfarchnadoedd) â mynediad mwy cyfartal at driniaethau GLP-1 effeithiol - weld Cymru'n arwain newid sylweddol gwirioneddol ar gyfer iechyd y cyhoedd. Mae'r maniffestos yn awgrymu nad yw'r pleidiau'n barod eto i gyflawni'r uchelgais honno: mae gormod yn osgoi maint yr her, neu'n cefnogi ymyriadau na fydd yn newid pethau ddigon. Rhaid i bwy bynnag sy'n ffurfio Llywodraeth nesaf Cymru ddefnyddio'r mandad hwnnw i wneud mwy na dim ond disgrifio'r newid sydd ei angen ar Gymru: rhaid iddyn nhw ddechrau ei gyflwyno mewn gwirionedd. Wedyn yn unig y gwelwn ni Gymru fwy iach.
Right now, more than 1 in 3 adults in Wales are living with obesity. Obesity not only increases health risks to people - from cardiovascular disease, to type 2 diabetes - but poses challenges for our health system and economy. Building on Nesta’s research with Frontier Economics, we estimate that obesity could cost Wales ~£6 billion a year by 2030. [1] This requires an urgent and scaled response.
The good news is we can do something about obesity. Not only for the next generation, but for the approximately 1 million people in Wales who are living with obesity today. Nesta’s Blueprint for halving obesity shows that the right combination of policies, delivered at pace, can halve its prevalence.
We analysed the 2026 manifestos to see which parties put forward a plan for the obesity crisis, and which are missing the mark.
Acknowledging an issue is the first step toward solving it, yet the manifestos reveal a divide: the Green Party, Plaid Cymru and Reform UK manifestos mention obesity directly, while the Liberal Democrats, Welsh Conservatives and Welsh Labour focus more broadly on healthy eating without making that link.
Nesta welcomes the recognition of obesity as a manifesto priority; but a meaningful next step would be a target for reduction. A clear target would focus activity on high-impact policies. Without one, parties risk gravitating towards policies that sound compelling but lack the impact and scale needed to shift the needle.
For example, Welsh Labour’s goal to increase local public sector food spending by 50% is a win for the Welsh economy and sustainability, but without a clear focus on nutrition it’s unlikely to have a meaningful impact on obesity. Swapping a chocolate bar with a Welsh chocolate bar does nothing to improve health. To address obesity, procurement must mandate health-based standards, not just geographical ones. In addition, while this could play a role within a wider policy package, public catering alone does not reach enough people to drive population-wide change. By contrast, the Green Party's focus on regulating the food environment - the way food is marketed, promoted and sold to us - points in the right direction, but lacks the necessary detail. Such regulation could take the form of mandatory food targets for supermarkets; Nesta’s analysis shows this is the most impactful and cost-effective option available, and could lead to a ~20% reduction in obesity prevalence.
While Welsh Labour and Reform UK anchor obesity prevention within existing health policy areas, the Greens tie it to cancer strategy, and the Welsh Conservatives place responsibility on schools. Plaid Cymru offers a novel solution: proposing a dedicated Minister for Public Health, tasked with obesity as a priority issue. However, for this role to drive real change, it must come with a seat at the top table, a cross-departmental mandate and a clear obesity reduction target.
School food
Plaid Cymru, Welsh Labour and the Green Party pledge to improve school meals, in some cases incorporating more Welsh produce, introducing audits and promoting excellence in catering. This is a worthy area of focus, as school food accounts for 17% of meals and snacks eaten by primary school children and evidence suggests that school lunches are healthier than packed lunches. But while Plaid Cymru’s 25% Welsh procurement target is a welcome economic driver, buying local must not stall the health agenda. If current local supply chains are a barrier, a phased introduction is essential to ensure that economic goals don’t come at the expense of child health.
Food education
Plaid Cymru, the Green Party and the Welsh Conservatives all propose expanding food and nutrition education in the school curriculum. Our analysis suggests that this focus would carry a high cost to the government, with a very low impact on obesity. We would therefore suggest a more targeted approach, focusing on schools underperforming on the Health and Wellbeing Area of Learning and Expertise.
National food strategies
Several parties propose overhauling the Welsh food system. Plaid Cymru and the Liberal Democrats pledge a National Food Strategy focused on balancing public health with food security and local branding, while Reform UK proposes a legislated 10-year plan centred on national resilience and domestic production. Taking a statutory approach, the Green Party propose a Welsh Good Food Bill and a specialised Horticulture Strategy to boost fruit and vegetable production. While their primary motivations differ, they share a common goal: a centralised, long-term plan for how Wales feeds itself.
A food system strategy matters, but it must not substitute urgent, focused action to tackle obesity. Many of these proposals are mid-to long-term strategies, requiring fundamental shifts in how people shop and eat. The next Welsh Government must clarify early how any strategy connects to obesity. The Scottish Good Food Nation Act sets a useful precedent, explicitly tying food systems to a statutory target for reducing childhood obesity by 2030. Currently, Welsh manifestos do not make this link.
It’s a welcome shift to see some of the 2026 manifestos recognise obesity as a priority. However, two critical levers for population-level change, identified in Nesta’s Blueprint for halving obesity, are notably absent.
First, despite the fact that they account for over 80% of our calories, there is no mention of supermarkets. Nesta’s modelling suggests that setting mandatory health targets to bring the sector in line with the healthiest retailers could reduce obesity prevalence by approximately 20%. The policy, which the UK government adopted in its 10 Year Health Plan for England, is uniquely cost-effective. It provides retailers with the flexibility to innovate through pricing or reformulation while costing the Welsh Government almost nothing. Research by More in Common for Nesta found that 70% of people in Wales back targets to increase the sale of healthier food. The next Welsh government should adopt this policy, calling upon Westminster to lead immediate UK-wide action on supermarkets. Given the central role supermarkets play in shaping diets, this could be a genuine game changer for obesity prevention in Wales.
The second omission is a clear plan to accelerate and equalise access to weight-loss medications (GLP-1s). While prevention is critical for ensuring more people do not develop obesity, these medicines are a transformative option for the million Welsh people already living with obesity. Without expanded NHS Wales access, uptake will remain skewed towards those who can afford private prescriptions, risking wider health inequalities.
The cost and feasibility of increasing access to weight-loss medications is shaped not only by the cost of medicines, but by the clinical support wrapped around them. The next Welsh Government should therefore explore lower-cost, scalable delivery models that widen access faster for those who would benefit most, including greater roles for GPs and community pharmacists, digital monitoring and proportionate wraparound support based on clinical need.
Wales stands at a pivotal moment. A bold, evidence-based approach - combining action on the biggest contributors to our diets (supermarkets) with more equitable access to effective GLP-1 treatments - could see Wales lead a genuine step change for public health. The manifestos suggest the parties are not yet ready to meet that ambition: too many shy away from the scale of the challenge, or back interventions that won’t move the dial far enough. Whoever forms the next Welsh Government must use that mandate to do more than just describe the change that Wales needs: they must actually start delivering it. Only then will we see a healthier Wales.
[1] Frontier Economics estimated that by 2030 the social and economic costs of obesity to the UK will be equivalent to £119 billion. A Wales level cost estimate was calculated by scaling UK level costs by the proportion of those living with obesity across the UK who reside in Wales (~20%).
